معنا به تأثير ساختار انسانى در صفت و اعمال به نحو اقتضا و تناسب بدون عليّت تام اشاره دارد . همچنين تدبّر در آيهء وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى « 1 » ، به نگرش ارتباط بين اعمال و ملكات و ذات سوق مىدهد . نوعى ديگر از ارتباط بين اعمال و ملكات و اوضاع و احوال و عوامل ، خارج از ذات انسان وجود دارد كه همان شرايط و فضاى زندگى است ؛ مثل آداب و سنتها و رسمها و عادتهاى تقليدى . خلاصه اين كه آدمى شاكله‌اى پياپى دارد ؛ يعنى شاكله‌اى كه ويژگى تركيبى دارد كه آن شاكله را آماده و مهيّا مىسازد . و از تركيب سيستم بدنى با يكديگر شاكلهء دومى حاصل مىشود كه همان شخصيّت اخلاق حاصل از وجود تأثير عوامل خارجى در نفس انسانى است كه در آن شاكله نخستين - اگر وجود داشته باشد - مىباشد . انسان بر هر شاكله‌اى حاصل شده و بر هر صفت نفسانى و عادت درونى روحى كه باشد ، عمل وى بر همان جارى مىشود و أفعال او حكايت‌گر آن است . چنان كه شخص متكبّر و مغرور حالش در تكلّف و آرامش وى ، نشست و برخاست وى آشكار است و شخص ذليل و بيچاره در تمام اعمالش ظاهرا با ذلّت و مسكنت است . همچنين شخص شجاع و ترسو ، بخشنده و بخيل ، صبور و وقور و عجول و . . . . چگونه اين‌گونه نباشد در حالى كه فعل نمايانگر فاعلش و ظاهر نشانهء باطن و صورت راهنماى معناست .

--> ( 1 ) - نجم ( 53 ) آيات 39 ، 40 ، 41 : و اين كه براى انسان جز حاصل تلاش او نيست . و [ نتيجهء ] كوشش او به زودى ديده خواهد شد . سپس هرچه تمامتر وى را پاداش دهند .